Điều 187 bộ luật tố tụng dân sự 2015

Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 là một trong những quy định mang tính nhân văn và tiến bộ nhất trong hệ thống pháp luật tố tụng Việt Nam, xác lập quyền khởi kiện của các chủ thể vì lợi ích của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích Nhà nước. Thông thường, trong quan hệ dân sự, quyền khởi kiện thuộc về người có quyền lợi trực tiếp bị xâm phạm. Tuy nhiên, quy định tại Điều 187 mở ra một cơ chế đặc biệt, cho phép các cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình được phép can thiệp và yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền lợi cho những đối tượng yếu thế hoặc bảo vệ các giá trị chung của cộng đồng. Việc thấu hiểu nội dung và cách áp dụng điều luật này không chỉ giúp các tổ chức xã hội phát huy vai trò giám sát mà còn đảm bảo công lý được thực thi ngay cả khi người bị hại không có khả năng tự bảo vệ mình trước pháp luật.

Nội dung chi tiết của Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015

Căn theo quy định tại Điều 187, Bộ luật tố tụng dân sự 2015 quy định về quyền khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng và lợi ích của Nhà nước
1. Cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý nhà nước về trẻ em, Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án về hôn nhân và gia đình theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình.
2. Tổ chức đại diện tập thể lao động có quyền khởi kiện vụ án lao động trong trường hợp cần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể người lao động hoặc khi được người lao động ủy quyền theo quy định của pháp luật.
3. Tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có quyền đại diện cho người tiêu dùng khởi kiện bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích công cộng theo quy định của Luật bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
4. Cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách hoặc theo quy định của pháp luật.
5. Cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hôn nhân và gia đình để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo quy định của Luật hôn nhân và gia đình.

Phân tích nội dung

Thứ nhất, cơ quan quản lý Nhà nước về gia đình, cơ quan quản lý Nhà nước về trẻ em, Hội liên hiệp phụ nữ Việt Nam trong phạm vi quyền hạn của mình có quyền khởi kiện vụ án về hôn nhân và gia đình theo quy định tại khoản 5 Điều 84, khoản 2 Điều 86, khoản 3 Điều 102, khoản 2 Điều 119 của Luật Hôn nhân gia đình năm 2014. Đó là các trường hợp khởi kiện vụ án về: thay đổi người trực tiếp nuôi con; hạn chế quyền của cha mẹ đối với con chưa thành niên; xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự; xác định con cho cha, mẹ chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự; buộc người không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng phải thực hiện nghĩa vụ đó.
Thứ hai, tổ chức đại diện tập thể lao động có quyền khởi kiện vụ án lao động trong trường hợp cần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tập thể người lao động hoặc khi được người lao động ủy quyền theo quy định của Bộ luật lao động.
Thứ ba, tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng có quyền đại diện cho người tiêu dùng khởi kiện bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng hoặc tự mình khởi kiện vì lợi ích công cộng theo quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng năm 2010. Đây là một chủ thể có quyền khởi kiện mới được bổ sung vào Bộ luật tố tụng dân sự nhằm phù hợp với quy định của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như điều kiện thực tế khi nhu cầu tiêu dùng của con người ngày càng gia tăng, sự biến động phức tạp của thị trường cung cầu trong và ngoài nước dẫn đến quyền lợi của người tiêu dùng có thể bị ảnh hưởng và cần được bảo vệ một cách nhanh chóng kịp thời. Để trở thành tổ chức xã hội tham gia bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng thì cần phải đáp ứng được các tiêu chí quy định tại Điều 27 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Cụ thể là cần có 02 điều kiện: 

• Một là, được thành lập theo quy định của pháp luật và hoạt động theo điều lệ được tham gia hoạt động bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. 
• Hai là, hoạt động bảo vệ người tiêu dùng của tổ chức xã hội phải tuân theo quy định củ pháp luật hiện hành. Hiện nay, theo thống kê của Bộ Công thương thì ngoài Hội tiêu chuẩn và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (VINASTAS) đã có 53 Hội tiêu chuẩn và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng ở 53 tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương.

Thứ tư, cá nhân có quyền khởi kiện vụ án hôn nhân gia đình để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác theo quy định tại khoản 2 Điều 51, khoản 5 Điều 84, khoản 2 Điều 86, Điều 92, khoản 3 Điều 102, khoản 2 Điều 119 của Luật Hôn nhân gia đình năm 2014. Đó là các trường hợp khởi kiện vụ án về việc: yêu cầu Tòa án giải quyết ly hôn khi một bên vợ, chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do vợ, chồng của họ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, tinh thần của họ; yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con sau khi ly hôn khi người trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con; yêu cầu hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên; xác định cha, mẹ con trong trường hợp người có yêu cầu chết; xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con thành niên mất năng lực hành vi dân sự; xác định con cho cha, mẹ chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự; buộc người không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ cấp dưỡng phải thực hiện nghĩa vụ. Chủ thể có quyền khởi kiện trong trường hợp này là sự bổ sung mới của Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 nhằm phù hợp với quy định của Luật Hôn nhân gia đình năm 2014 cũng như giải quyết được các vướng mắc trong việc giải quyết quan hệ hôn nhân trong trường hợp vợ hoặc chồng bị mất năng lực hành vi dân sự và chịu ảnh hưởng nghiêm trọng của bạo lực gia đình.
Thứ năm, bên cạnh việc quy định các chủ thể khởi kiện để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khác, Bộ luật tố tụng dân sự năm 2015 đã ghi nhận quyền khởi kiện của cơ quan, tổ chức vì lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước. Theo quy định tại khoản 4 Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 thì cơ quan, tổ chức trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình thực hiện quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc lĩnh vực mình phụ trách hoặc theo quy định của pháp luật. Trong trường hợp này, chủ thể khởi kiện được coi là nguyên đơn nhưng không có quyền lợi bị tranh chấp hay vi phạm. Các văn bản giải đáp của Tòa án tối cao hiện nay không đề cập tới vấn đề này. Tuy nhiên, theo tinh thần của Nghị quyết 05/2012/NQ-HĐTP ngày 03/12/2012 hướng dẫn tại khoản 1 Điều 3 như sau:
1. Cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu Tòa án bảo vệ lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước quy định tại khoản 3 Điều 162 của Bộ luật tố tụng dân sự khi có đầy đủ các điều kiện sau đây:

1. a) Cơ quan, tổ chức đó có những nhiệm vụ, quyền hạn trong việc thực hiện chức năng quản lý nhà nước, quản lý xã hội về một lĩnh vực nhất định;
2. b) Lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước cần yêu cầu Tòa án bảo vệ phải thuộc lĩnh vực do cơ quan, tổ chức đó phụ trách.”

Các chủ thể có quyền khởi kiện theo quy định tại Điều 187

Để áp dụng đúng Điều 187, cần xác định rõ danh mục các cơ quan, tổ chức được trao “đặc quyền” này. Pháp luật hiện hành quy định rất cụ thể nhằm tránh việc lạm dụng quyền khởi kiện gây ảnh hưởng đến hoạt động bình thường của cá nhân, tổ chức khác. Dưới đây là bảng tổng hợp các chủ thể điển hình:

Điều kiện để cơ quan, tổ chức thực hiện quyền khởi kiện

Mặc dù có quyền rộng mở, nhưng để Tòa án thụ lý đơn kiện theo Điều 187, các cơ quan và tổ chức phải đáp ứng được các điều kiện nhất định. Đầu tiên là điều kiện về thẩm quyền: Việc khởi kiện phải nằm trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được pháp luật quy định hoặc điều lệ tổ chức cho phép. Ví dụ, một Hội bảo vệ động vật không thể khởi kiện thay cho người lao động về vấn đề tiền lương. Thứ hai là sự cần thiết: Quyền khởi kiện này thường chỉ được kích hoạt khi quyền và lợi ích hợp pháp đang bị xâm phạm nghiêm trọng mà người bị thiệt hại không thể hoặc chưa tự khởi kiện.

Bên cạnh đó, hồ sơ khởi kiện cũng cần phải tuân thủ các quy định chung của Bộ luật Tố tụng dân sự về hình thức đơn khởi kiện và các tài liệu, chứng cứ kèm theo. Một điểm lưu ý quan trọng là các tổ chức khi khởi kiện vì lợi ích người khác không phải nộp tiền tạm ứng án phí, án phí trong một số trường hợp nhất định theo quy định của pháp luật về án phí, lệ phí Tòa án. Điều này nhằm khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi nhất để các tổ chức xã hội thực thi vai trò bảo vệ công lý của mình.

Lưu ý: Dù cơ quan, tổ chức có quyền khởi kiện, nhưng Tòa án vẫn ưu tiên sự tự nguyện và ý chí của người có quyền lợi bị xâm phạm trực tiếp (trừ trường hợp người đó là người chưa thành niên hoặc người mất năng lực hành vi dân sự).

Vai trò của Meta Law trong việc tư vấn áp dụng Điều 187

Với đội ngũ luật sư am hiểu sâu sắc về luật tố tụng và có kinh nghiệm làm việc cùng các tổ chức xã hội, Meta Law cung cấp dịch vụ tư vấn chuyên sâu về việc vận dụng Điều 187 để bảo vệ lợi ích. chúng tôi hỗ trợ các cơ quan, tổ chức rà soát hồ sơ, xác định thẩm quyền khởi kiện và xây dựng chiến lược tranh tụng hiệu quả nhất. Meta Law đóng vai trò là “cánh tay nối dài” về chuyên môn, giúp các tổ chức không chuyên về luật có thể thực hiện quyền khởi kiện một cách chuẩn xác, tránh tình trạng đơn bị trả lại do sai thẩm quyền hoặc thiếu chứng cứ.

Lợi ích khi chọn Meta Law:

• Phân tích rủi ro và dự báo kết quả vụ kiện một cách khách quan.
• Soạn thảo hồ sơ khởi kiện chuyên nghiệp, đúng quy chuẩn pháp lý.
• Hỗ trợ thu thập chứng cứ và tài liệu minh chứng cho sự xâm phạm lợi ích công cộng.
• Đại diện tổ chức làm việc với cơ quan Tòa án và các bên liên quan.

Kết luận về Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015

Tóm lại, Điều 187 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 không chỉ là một quy định tố tụng thuần túy mà còn là biểu tượng của tinh thần thượng tôn pháp luật và bảo vệ quyền con người. Bằng việc cho phép các cơ quan, tổ chức đứng ra khởi kiện vì lợi ích của người khác và lợi ích cộng đồng, pháp luật đã tạo ra một hệ thống phòng vệ nhiều lớp, đảm bảo rằng không có hành vi sai trái nào có thể đứng ngoài sự phán xét của công lý. Để vận dụng thành công điều luật này, các tổ chức cần có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt chứng cứ và một tư duy pháp lý sắc bén. Việc đồng hành cùng các đơn vị tư vấn luật chuyên nghiệp như Meta Law sẽ giúp các cơ quan, tổ chức tối ưu hóa quyền hạn của mình, góp phần xây dựng một xã hội công bằng, văn minh, nơi quyền lợi của mỗi cá nhân và lợi ích của quốc gia luôn được bảo vệ nghiêm ngặt nhất.

Bạn đọc tham khảo thêm

Vai trò của Luật sư tố tụng trong hoạt động pháp lý

Biểu mẫu tố tụng dân sự: Trọn bộ mẫu chuẩn

Chứng cứ trong tố tụng dân sự là gì? Quy định & Kỹ năng thu thập

Liên hệ Công ty Luật TNHH META LAW:

• Địa chỉ: Tầng 5, 137 Hoàng Quốc Việt, Phường Nghĩa Đô, Cầu Giấy, Hà Nội.
• Hotline: 0869.898.809
• Website: https://metaasia.vn
• Email: tuvanmeta@gmail.com