Tranh chấp dân sự: Các loại tranh chấp, thẩm quyền và cách giải quyết

Tranh chấp dân sự là những bất đồng về quyền và nghĩa vụ phát sinh giữa các chủ thể trong quan hệ dân sự, thường liên quan đến hợp đồng, tài sản, đất đai, thừa kế và bồi thường thiệt hại. Việc xác định đúng loại tranh chấp, thời hiệu khởi kiện và cơ quan có thẩm quyền giúp bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các bên. Trong bài viết dưới đây, Meta Law sẽ phân tích chi tiết các quy định và thủ tục giải quyết hiện hành.

Nội dung chính:

Tranh chấp dân sự là gì?

Tranh chấp dân sự là sự mâu thuẫn, bất đồng giữa hai hoặc nhiều chủ thể về quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp phát sinh từ quan hệ pháp luật dân sự. Các tranh chấp này có thể được giải quyết thông qua thương lượng, hòa giải hoặc yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết theo quy định pháp luật.

Pháp luật hiện hành không đưa ra định nghĩa chung về tranh chấp dân sự mà quy định cụ thể các loại tranh chấp thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án tại Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (BLTTDS). Các quyền và nghĩa vụ dân sự được điều chỉnh chủ yếu bởi Bộ luật Dân sự 2015 (Luật số 91/2015/QH13), hiện vẫn đang có hiệu lực thi hành.

Đặc điểm của tranh chấp dân sự

Tranh chấp dân sự có những đặc điểm cơ bản giúp phân biệt với các loại tranh chấp pháp lý khác, cụ thể:

  • Chủ thể tranh chấp: Cá nhân, pháp nhân và các chủ thể tham gia quan hệ dân sự thông qua cơ chế đại diện phù hợp, có địa vị pháp lý bình đẳng.
  • Đối tượng tranh chấp: Quyền sở hữu tài sản, quyền sử dụng đất, quyền nhân thân, nghĩa vụ thanh toán, nghĩa vụ thực hiện hợp đồng và các quyền, lợi ích hợp pháp khác.
  • Tính tự định đoạt: Các bên có quyền tự nguyện thỏa thuận, hòa giải, thay đổi hoặc rút yêu cầu theo quy định pháp luật.
  • Phương thức giải quyết: Các bên có thể tự giải quyết hoặc yêu cầu Tòa án, cơ quan, tổ chức có thẩm quyền bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Phân biệt tranh chấp dân sự với các loại tranh chấp khác

Bộ luật Tố tụng dân sự phân chia các tranh chấp thành những nhóm riêng biệt dựa trên bản chất quan hệ pháp luật phát sinh. Vì vậy, không phải mọi mâu thuẫn giữa các cá nhân, tổ chức đều được xác định là tranh chấp dân sự thuộc Điều 26 BLTTDS.

Loại tranh chấpĐặc điểmCăn cứ pháp lý
Tranh chấp dân sựPhát sinh từ quan hệ tài sản, nhân thân, hợp đồng, thừa kế và các quan hệ dân sự khác.Điều 26 BLTTDS
Tranh chấp hôn nhân và gia đìnhLiên quan đến ly hôn, quyền nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản chung của vợ chồng.Điều 28 BLTTDS
Tranh chấp kinh doanh, thương mạiPhát sinh từ hoạt động kinh doanh, thương mại và các quan hệ khác được quy định tại Điều 30 BLTTDS.Điều 30 BLTTDS
Tranh chấp lao độngPhát sinh từ quan hệ lao động hoặc quan hệ liên quan trực tiếp đến quan hệ lao động.Điều 32 BLTTDS

Việc xác định đúng quan hệ tranh chấp ảnh hưởng trực tiếp đến thẩm quyền của Tòa án, Tòa chuyên trách, thời hạn chuẩn bị xét xử và khả năng lựa chọn trọng tài thương mại để giải quyết vụ việc.

Các loại tranh chấp dân sự thường gặp

Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, được hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 21/VBHN-VPQH ngày 12/02/2026, quy định các tranh chấp về dân sự thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Trong đó, những nhóm tranh chấp phổ biến bao gồm:

Tranh chấp về quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản

Khoản 2 Điều 26 BLTTDS quy định về tranh chấp quyền sở hữu và các quyền khác đối với tài sản. Các tranh chấp này thường phát sinh khi các bên không thống nhất được chủ thể có quyền sở hữu, chiếm hữu, quản lý, sử dụng hoặc định đoạt tài sản.

Một số trường hợp thường gặp bao gồm:

  • Tranh chấp xác định quyền sở hữu tài sản.
  • Tranh chấp đòi lại tài sản bị chiếm hữu không có căn cứ pháp luật.
  • Tranh chấp quyền đối với bất động sản liền kề.
  • Tranh chấp quyền hưởng dụng, quyền bề mặt.
  • Tranh chấp liên quan đến việc quản lý, sử dụng tài sản thuộc sở hữu chung.

Tranh chấp giao dịch dân sự, hợp đồng dân sự

Tranh chấp hợp đồng dân sự là một trong những dạng tranh chấp phổ biến, được quy định tại khoản 3 Điều 26 BLTTDS. Tranh chấp thường phát sinh trong quá trình giao kết, thực hiện hoặc chấm dứt hợp đồng khi một bên không thực hiện, thực hiện không đúng hoặc không đầy đủ nghĩa vụ đã cam kết.

Các dạng tranh chấp thường gặp gồm:

  • Tranh chấp hợp đồng vay tài sản, vay tiền.
  • Tranh chấp hợp đồng mua bán, chuyển nhượng tài sản.
  • Tranh chấp hợp đồng đặt cọc.
  • Tranh chấp hợp đồng thuê, mượn tài sản.
  • Tranh chấp hợp đồng tặng cho tài sản.
  • Tranh chấp về hiệu lực của giao dịch dân sự.

Khi giải quyết tranh chấp hợp đồng, cần xem xét điều kiện có hiệu lực của hợp đồng, nội dung thỏa thuận, quá trình thực hiện nghĩa vụ, hành vi vi phạm và căn cứ yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc xử lý vi phạm hợp đồng.

Tranh chấp về thừa kế tài sản

Khoản 5 Điều 26 BLTTDS quy định tranh chấp thừa kế tài sản thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án. Đây là những bất đồng phát sinh giữa những người có quyền, nghĩa vụ liên quan đến di sản của người đã chết.

Các trường hợp tranh chấp di sản thừa kế thường gặp gồm:

  • Tranh chấp phân chia di sản thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật.
  • Tranh chấp về tính hợp pháp của di chúc.
  • Tranh chấp xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế.
  • Tranh chấp xác định tài sản thuộc khối di sản thừa kế.
  • Tranh chấp về việc thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại.

Đối với di sản là nhà ở, quyền sử dụng đất, việc giải quyết tranh chấp còn cần xem xét nguồn gốc tài sản, giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng và các quy định pháp luật về đất đai.

Tranh chấp về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng

Tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được quy định tại khoản 6 Điều 26 BLTTDS, phát sinh khi một bên yêu cầu bồi thường do tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc quyền và lợi ích hợp pháp khác bị xâm phạm.

Để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, cần xem xét hành vi xâm phạm, thiệt hại thực tế, mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và thiệt hại, chủ thể có trách nhiệm bồi thường cùng các trường hợp loại trừ hoặc giảm mức bồi thường theo quy định pháp luật.

Tranh chấp đất đai

Khoản 9 Điều 26 BLTTDS quy định về tranh chấp đất đai theo pháp luật đất đai và tranh chấp về quyền sở hữu, quyền sử dụng rừng theo quy định pháp luật có liên quan.

Các tranh chấp thường phát sinh trong lĩnh vực đất đai bao gồm:

  • Tranh chấp xác định người có quyền sử dụng đất.
  • Tranh chấp ranh giới, diện tích thửa đất.
  • Tranh chấp do lấn, chiếm đất.
  • Tranh chấp quyền sử dụng lối đi qua bất động sản liền kề.

Ngoài ra, những tranh chấp liên quan đến đất đai như tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng, tặng cho hoặc thừa kế quyền sử dụng đất có thể được xác định là tranh chấp hợp đồng hoặc tranh chấp thừa kế tùy theo nội dung yêu cầu của đương sự.

Tranh chấp liên quan đến công chứng và thi hành án dân sự

Các khoản 11, 12 và 13 Điều 26 BLTTDS quy định những tranh chấp liên quan đến hoạt động công chứng và thi hành án dân sự, bao gồm:

  • Tranh chấp liên quan đến yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu.
  • Tranh chấp liên quan đến tài sản bị cưỡng chế để thi hành án.
  • Tranh chấp về kết quả bán đấu giá tài sản và thanh toán phí tổn đăng ký mua tài sản bán đấu giá theo pháp luật thi hành án dân sự.

Tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ

Khoản 4 Điều 26 BLTTDS quy định tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ thuộc nhóm tranh chấp dân sự, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều 30 BLTTDS.

Trường hợp tranh chấp quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ giữa cá nhân, tổ chức với nhau và đều có mục đích lợi nhuận thì được xác định là tranh chấp kinh doanh, thương mại.

Cần phân biệt tranh chấp dân sự và yêu cầu dân sự. Ngoài việc giải quyết tranh chấp theo Điều 26, Tòa án còn có thẩm quyền giải quyết các yêu cầu dân sự theo Điều 27 BLTTDS, chẳng hạn yêu cầu tuyên bố một người mất tích hoặc đã chết, yêu cầu tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu, yêu cầu công nhận kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án.

Các phương thức giải quyết tranh chấp dân sự

Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp dân sự phụ thuộc vào bản chất vụ việc, thiện chí của các bên, giá trị tài sản tranh chấp và khả năng thi hành kết quả giải quyết. Các phương thức phổ biến hiện nay gồm thương lượng, hòa giải, khởi kiện tại Tòa án và trọng tài thương mại đối với những trường hợp đủ điều kiện.

Thương lượng, tự thỏa thuận

Khoản 2 Điều 5 BLTTDS ghi nhận quyền của đương sự trong việc tự nguyện thỏa thuận với nhau, miễn là nội dung thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật và không trái đạo đức xã hội.

Thương lượng giúp các bên chủ động thống nhất phương án giải quyết mà không cần thông qua bên thứ ba. Phương thức này có ưu điểm là tiết kiệm thời gian, chi phí, bảo mật thông tin và duy trì quan hệ giữa các bên. Tuy nhiên, hiệu quả thương lượng phụ thuộc nhiều vào thiện chí và khả năng thực hiện cam kết của mỗi bên.

Hòa giải tranh chấp dân sự

Hòa giải là phương thức giải quyết tranh chấp có sự hỗ trợ của bên thứ ba nhằm giúp các bên tìm được phương án giải quyết phù hợp. Kết quả hòa giải thành ngoài Tòa án có thể được yêu cầu Tòa án công nhận theo khoản 7 Điều 27 và các quy định có liên quan của BLTTDS.

Khi vụ án đã được thụ lý, Tòa án có trách nhiệm tiến hành hòa giải theo Điều 10 BLTTDS, trừ những trường hợp pháp luật quy định không được hòa giải hoặc không tiến hành hòa giải được.

Hoạt động hòa giải trước khi Tòa án thụ lý vụ việc còn được điều chỉnh bởi Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án 2020 (Luật số 58/2020/QH14), được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 85/2025/QH15.

Khởi kiện tranh chấp dân sự tại Tòa án

Khi các bên không thể thống nhất phương án giải quyết hoặc một bên không thực hiện nghĩa vụ đã cam kết, người có quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm có thể khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền.

Ưu điểm của phương thức này là bản án, quyết định thuộc diện được thi hành theo pháp luật thi hành án dân sự có thể được tổ chức thi hành bằng các biện pháp bảo đảm và cưỡng chế theo quy định. Tuy nhiên, người khởi kiện cần chuẩn bị hồ sơ, chứng cứ, thực hiện nghĩa vụ về án phí và tuân thủ trình tự tố tụng.

Giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại

Không phải mọi tranh chấp dân sự đều có thể giải quyết bằng trọng tài thương mại. Theo Điều 2 và Điều 5 Luật Trọng tài thương mại 2010, phương thức này được áp dụng khi có thỏa thuận trọng tài và tranh chấp thuộc một trong các trường hợp:

  • Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại.
  • Tranh chấp giữa các bên mà ít nhất một bên có hoạt động thương mại.
  • Tranh chấp khác được pháp luật quy định có thể giải quyết bằng trọng tài.

Do đó, những tranh chấp dân sự thông thường như chia di sản thừa kế, tranh chấp quyền sở hữu tài sản giữa các cá nhân hoặc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng không thuộc phạm vi giải quyết của trọng tài thì được giải quyết tại Tòa án hoặc cơ quan có thẩm quyền khác theo quy định pháp luật.

So sánh các phương thức giải quyết tranh chấp dân sự

Phương thứcƯu điểmHạn chế
Thương lượngNhanh chóng, tiết kiệm chi phí, duy trì quan hệ giữa các bên.Không trực tiếp có cơ chế cưỡng chế thi hành kết quả thương lượng.
Hòa giảiCó bên thứ ba hỗ trợ, tăng khả năng đạt được thỏa thuận.Phụ thuộc vào sự tự nguyện; có thể phải yêu cầu Tòa án công nhận kết quả hòa giải thành.
Khởi kiện tại Tòa ánCó cơ chế bảo đảm và cưỡng chế thi hành theo pháp luật.Thủ tục chặt chẽ, có thể kéo dài và phát sinh chi phí tố tụng.
Trọng tài thương mạiThủ tục linh hoạt, bảo mật, phán quyết trọng tài có tính chung thẩm.Giới hạn phạm vi tranh chấp và phải có thỏa thuận trọng tài hợp lệ.

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự năm 2026

Từ ngày 01/7/2025, hệ thống Tòa án nhân dân được tổ chức theo mô hình ba cấp gồm Tòa án nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án nhân dân khu vực.

Việc tổ chức lại hệ thống Tòa án được thực hiện theo Luật số 81/2025/QH15, Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 ngày 27/6/2025 và Luật số 85/2025/QH15 sửa đổi, bổ sung Bộ luật Tố tụng dân sự. Theo đó, Tòa án nhân dân cấp huyện không còn được tổ chức trong mô hình mới.

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự theo cấp Tòa án

Tòa án nhân dân khu vực có thẩm quyền giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các tranh chấp quy định tại Điều 26, Điều 28, Điều 30 và Điều 32 BLTTDS theo quy định tại Điều 35.

Thẩm quyền này bao gồm cả những tranh chấp dân sự có đương sự hoặc tài sản ở nước ngoài mà trước đây thuộc thẩm quyền giải quyết sơ thẩm của Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Trong Tòa án nhân dân khu vực, Tòa Dân sự giải quyết các vụ việc dân sự, lao động, trừ những vụ việc thuộc thẩm quyền của Tòa chuyên trách khác. Các vụ việc dân sự về quyền sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ thuộc thẩm quyền của Tòa Kinh tế theo Điều 36 BLTTDS. Tại những nơi chưa có Tòa chuyên trách, Chánh án Tòa án nhân dân khu vực tổ chức công tác xét xử và phân công Thẩm phán giải quyết.

Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết:

  • Phúc thẩm bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị.
  • Giám đốc thẩm, tái thẩm bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng nghị theo quy định.

Ngoài ra, một số Tòa án nhân dân cấp tỉnh có thẩm quyền giải quyết yêu cầu hủy phán quyết trọng tài và đăng ký phán quyết trọng tài vụ việc theo khoản 2 Điều 37 BLTTDS và Luật Trọng tài thương mại.

Thẩm quyền giải quyết tranh chấp dân sự theo lãnh thổ

Căn cứ khoản 1 Điều 39 BLTTDS, thẩm quyền giải quyết vụ án dân sự theo lãnh thổ được xác định như sau:

  • Trường hợp bị đơn là cá nhân: Tòa án nơi bị đơn cư trú hoặc làm việc có thẩm quyền giải quyết.
  • Trường hợp bị đơn là cơ quan, tổ chức: Tòa án nơi bị đơn đặt trụ sở có thẩm quyền giải quyết.
  • Trường hợp các bên có thỏa thuận bằng văn bản phù hợp pháp luật: Có thể yêu cầu Tòa án nơi nguyên đơn cư trú, làm việc hoặc đặt trụ sở giải quyết.
  • Trường hợp đối tượng tranh chấp là bất động sản: Chỉ Tòa án nơi có bất động sản có thẩm quyền giải quyết.

Đương sự cần đối chiếu địa chỉ của bị đơn hoặc vị trí bất động sản với phạm vi thẩm quyền theo lãnh thổ của từng Tòa án nhân dân khu vực được quy định tại Nghị quyết số 81/2025/UBTVQH15 để xác định chính xác nơi nộp hồ sơ khởi kiện.

Thẩm quyền theo sự lựa chọn của nguyên đơn

Khoản 1 Điều 40 BLTTDS cho phép nguyên đơn lựa chọn Tòa án giải quyết trong một số trường hợp nhất định, chẳng hạn:

  • Tranh chấp phát sinh từ quan hệ hợp đồng: Nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi hợp đồng được thực hiện giải quyết.
  • Tranh chấp bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng: Nguyên đơn có thể lựa chọn Tòa án nơi mình cư trú, làm việc, có trụ sở hoặc nơi xảy ra việc gây thiệt hại.
  • Không biết nơi cư trú, làm việc, trụ sở của bị đơn: Nguyên đơn có thể yêu cầu Tòa án nơi bị đơn cư trú, làm việc, có trụ sở cuối cùng hoặc nơi bị đơn có tài sản giải quyết.

Chuyển vụ việc và giải quyết tranh chấp về thẩm quyền

Điều 41 BLTTDS quy định trường hợp vụ việc đã được thụ lý nhưng không thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án đó thì Tòa án phải ra quyết định chuyển hồ sơ cho Tòa án có thẩm quyền.

Tranh chấp về thẩm quyền giữa các Tòa án nhân dân khu vực trong cùng một tỉnh, thành phố do Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh giải quyết. Nếu các Tòa án nhân dân khu vực thuộc những tỉnh, thành phố khác nhau thì thẩm quyền giải quyết thuộc Chánh án Tòa án nhân dân tối cao.

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp dân sự là bao lâu?

Thời hiệu khởi kiện tranh chấp dân sự được xác định tùy theo từng quan hệ pháp luật. Điều 184 BLTTDS quy định thời hiệu khởi kiện được thực hiện theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Đối với tranh chấp hợp đồng và bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thời hiệu khởi kiện là 03 năm. Riêng tranh chấp thừa kế, thời hiệu có thể là 03 năm, 10 năm hoặc 30 năm tùy thuộc nội dung yêu cầu và loại tài sản tranh chấp.

Bảng thời hiệu khởi kiện các tranh chấp dân sự phổ biến

Loại tranh chấpThời hiệuThời điểm bắt đầu tínhCăn cứ pháp lý
Tranh chấp hợp đồng03 nămNgày biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.Điều 429 BLDS 2015
Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng03 nămNgày biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp bị xâm phạm.Điều 588 BLDS 2015
Yêu cầu chia di sản là bất động sản30 nămThời điểm mở thừa kế.Điều 623 BLDS 2015
Yêu cầu chia di sản là động sản10 nămThời điểm mở thừa kế.Điều 623 BLDS 2015
Xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế10 nămThời điểm mở thừa kế.Điều 623 BLDS 2015
Yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản của người chết03 nămThời điểm mở thừa kế.Điều 623 BLDS 2015
Tranh chấp quyền sử dụng đất theo pháp luật đất đaiKhông áp dụng thời hiệuKhông áp dụngĐiều 155 BLDS 2015

Những trường hợp không áp dụng thời hiệu khởi kiện

Điều 155 Bộ luật Dân sự 2015 quy định không áp dụng thời hiệu khởi kiện đối với các trường hợp sau:

  • Yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản.
  • Yêu cầu bảo vệ quyền sở hữu, trừ trường hợp Bộ luật Dân sự hoặc luật khác có liên quan quy định khác.
  • Tranh chấp về quyền sử dụng đất theo quy định của Luật Đất đai.
  • Trường hợp khác do luật quy định.

Đối với các tranh chấp liên quan đến đất đai, cần phân biệt tranh chấp xác định quyền sử dụng đất với tranh chấp hợp đồng hoặc thừa kế quyền sử dụng đất để áp dụng đúng quy định về thời hiệu.

Hết thời hiệu khởi kiện tranh chấp dân sự có được khởi kiện không?

Việc hết thời hiệu không đồng nghĩa với việc đương sự không được nộp đơn khởi kiện. Theo Điều 149 Bộ luật Dân sự 2015, Tòa án chỉ áp dụng quy định về thời hiệu khi có yêu cầu của một bên hoặc các bên và yêu cầu này được đưa ra trước khi Tòa án cấp sơ thẩm ban hành bản án, quyết định giải quyết vụ việc.

Bên cạnh đó, Điều 156 quy định những khoảng thời gian không tính vào thời hiệu khởi kiện. Điều 157 quy định thời hiệu khởi kiện vụ án dân sự được bắt đầu lại khi xảy ra một trong các trường hợp:

  • Bên có nghĩa vụ thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ đối với người khởi kiện.
  • Bên có nghĩa vụ thừa nhận hoặc thực hiện xong một phần nghĩa vụ đối với người khởi kiện.
  • Các bên đã tự hòa giải với nhau.

Thời hiệu khởi kiện được bắt đầu lại kể từ ngày tiếp theo sau ngày xảy ra sự kiện nêu trên. Đối với những lĩnh vực có thời hiệu riêng theo luật chuyên ngành, cần xác định chính xác văn bản pháp luật điều chỉnh quan hệ tranh chấp.

Trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp dân sự tại Tòa án

Quy trình giải quyết vụ án dân sự tại Tòa án thường trải qua sáu bước cơ bản, từ chuẩn bị hồ sơ, nộp đơn khởi kiện, thụ lý vụ án đến xét xử sơ thẩm và phúc thẩm nếu có kháng cáo, kháng nghị.

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện tranh chấp dân sự

Người khởi kiện cần chuẩn bị đơn khởi kiện đáp ứng các nội dung quy định tại Điều 189 BLTTDS. Có thể sử dụng Mẫu số 23-DS ban hành kèm theo Nghị quyết số 01/2017/NQ-HĐTP và các quy định sửa đổi, bổ sung có liên quan.

Hồ sơ khởi kiện tranh chấp dân sự thường bao gồm:

  • Đơn khởi kiện vụ án dân sự.
  • Giấy tờ tùy thân hoặc giấy tờ pháp lý của tổ chức.
  • Hợp đồng, giấy vay tiền, giấy nhận nợ và các văn bản thỏa thuận.
  • Giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng tài sản.
  • Biên lai thanh toán, sao kê ngân hàng, chứng từ giao nhận tài sản.
  • Tin nhắn, thư điện tử, vi bằng và tài liệu chứng minh hành vi vi phạm nếu có.
  • Biên bản hòa giải tại cơ quan có thẩm quyền đối với trường hợp pháp luật yêu cầu.
  • Văn bản ủy quyền nếu thực hiện thủ tục thông qua người đại diện.

Tùy từng loại tranh chấp, thành phần hồ sơ có thể khác nhau. Người khởi kiện cần xác định rõ từng yêu cầu đề nghị Tòa án giải quyết và chuẩn bị tài liệu, chứng cứ tương ứng.

Bước 2: Nộp đơn khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền

Theo Điều 190 BLTTDS, người khởi kiện có thể nộp đơn và tài liệu, chứng cứ kèm theo bằng một trong ba phương thức:

  • Nộp trực tiếp tại Tòa án.
  • Gửi đến Tòa án qua dịch vụ bưu chính.
  • Gửi trực tuyến bằng phương tiện điện tử theo quy định.

Từ ngày 01/3/2026, việc thực hiện thủ tục tố tụng trên môi trường số được hướng dẫn tại Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP. Theo các điều 22, 23 và 24 của Nghị quyết, người khởi kiện có thể gửi đơn và tài liệu, chứng cứ thông qua Hệ thống dịch vụ công Tòa án.

Ngày khởi kiện được xác định là ngày đơn khởi kiện được gửi bằng phương tiện điện tử và được Hệ thống dịch vụ công Tòa án xác nhận gửi thành công.

Bước 3: Xử lý đơn khởi kiện và thụ lý vụ án

Điều 191 BLTTDS quy định trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận được đơn khởi kiện, Chánh án Tòa án phân công Thẩm phán xem xét đơn. Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày được phân công, Thẩm phán phải xem xét và đưa ra quyết định xử lý phù hợp.

Trường hợp vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết và người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí, Thẩm phán thông báo để người khởi kiện thực hiện nghĩa vụ này.

Theo Điều 195 BLTTDS, trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được giấy báo về việc nộp tiền tạm ứng án phí, người khởi kiện phải nộp tiền và giao lại biên lai cho Tòa án. Tòa án thụ lý vụ án khi nhận được biên lai, trừ trường hợp người khởi kiện được miễn hoặc không phải nộp tiền tạm ứng án phí.

Bước 4: Chuẩn bị xét xử và hòa giải tại Tòa án

Điều 203 BLTTDS quy định thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm đối với vụ án dân sự thông thường là 04 tháng kể từ ngày thụ lý vụ án, trừ vụ án được xét xử theo thủ tục rút gọn hoặc vụ án có yếu tố nước ngoài.

Đối với vụ án có tính chất phức tạp hoặc phát sinh sự kiện bất khả kháng, trở ngại khách quan, Chánh án Tòa án có thể quyết định gia hạn thời hạn chuẩn bị xét xử nhưng không quá 02 tháng.

Trong giai đoạn này, Tòa án thực hiện các hoạt động tố tụng cần thiết, tổ chức phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và tiến hành hòa giải theo quy định.

Theo Điều 212 BLTTDS, hết thời hạn 07 ngày kể từ ngày lập biên bản hòa giải thành mà không có đương sự nào thay đổi ý kiến về sự thỏa thuận thì Thẩm phán ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật.

Bước 5: Xét xử sơ thẩm vụ án dân sự

Trường hợp hòa giải không thành hoặc vụ án không thuộc trường hợp được hòa giải, không tiến hành hòa giải được, Tòa án nhân dân khu vực đưa vụ án ra xét xử sơ thẩm nếu không có căn cứ giải quyết theo thủ tục khác.

Tại phiên tòa, Hội đồng xét xử xem xét yêu cầu của các bên, tài liệu, chứng cứ, lời trình bày và kết quả tranh tụng để đưa ra bản án giải quyết tranh chấp.

Phiên tòa được xét xử công khai, trừ trường hợp pháp luật quy định xét xử kín.

Bước 6: Kháng cáo và xét xử phúc thẩm

Theo khoản 1 Điều 273 BLTTDS, thời hạn kháng cáo đối với bản án sơ thẩm là 15 ngày kể từ ngày tuyên án.

Đối với đương sự vắng mặt tại phiên tòa hoặc vắng mặt khi tuyên án mà có lý do chính đáng, thời hạn kháng cáo được tính từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết theo quy định pháp luật.

Trường hợp bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án nhân dân khu vực bị kháng cáo, kháng nghị hợp lệ, vụ việc được xem xét theo thủ tục phúc thẩm tại Tòa án nhân dân cấp tỉnh.

Thời gian giải quyết tranh chấp dân sự mất bao lâu?

Đối với vụ án dân sự thông thường, thời hạn chuẩn bị xét xử sơ thẩm là 04 tháng và có thể gia hạn không quá 02 tháng. Tuy nhiên, đây không phải toàn bộ thời gian giải quyết vụ án từ khi nộp đơn đến khi có bản án, quyết định cuối cùng.

Giai đoạnThời hạn theo quy định
Phân công Thẩm phán xem xét đơn03 ngày làm việc
Thẩm phán xem xét đơn khởi kiện05 ngày làm việc kể từ ngày được phân công
Nộp tiền tạm ứng án phí07 ngày kể từ ngày nhận được giấy báo
Chuẩn bị xét xử sơ thẩm04 tháng, có thể gia hạn không quá 02 tháng
Mở phiên tòa sơ thẩm01 tháng kể từ ngày có quyết định đưa vụ án ra xét xử; trường hợp có lý do chính đáng là 02 tháng
Kháng cáo bản án sơ thẩm15 ngày theo Điều 273 BLTTDS

Thời gian giải quyết thực tế còn phụ thuộc vào tính chất vụ án, quá trình thu thập chứng cứ, định giá tài sản, giám định, việc tạm đình chỉ giải quyết vụ án và khả năng phát sinh thủ tục phúc thẩm.

Thi hành bản án, quyết định dân sự từ ngày 01/7/2026

Luật Thi hành án dân sự số 106/2025/QH15 được ban hành ngày 05/12/2025, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, thay thế Luật Thi hành án dân sự 2008 đã được sửa đổi, bổ sung.

Nghị định số 152/2026/NĐ-CP ngày 13/5/2026 quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Thi hành án dân sự cũng có hiệu lực từ ngày 01/7/2026.

Sau khi bản án, quyết định thuộc diện được thi hành theo quy định pháp luật, đương sự có quyền yêu cầu tổ chức thi hành để bảo đảm thực hiện các quyền và nghĩa vụ đã được xác định.

Lựa chọn cơ quan, tổ chức thi hành án dân sự

Theo điểm a khoản 1 Điều 6 và Điều 31 Luật Thi hành án dân sự 2025, người được thi hành án và người phải thi hành án có quyền lựa chọn cơ quan thi hành án dân sự hoặc văn phòng thi hành án dân sự để yêu cầu thi hành án trong phạm vi pháp luật cho phép.

Cơ quan thi hành án dân sự tại địa phương được tổ chức ở cấp tỉnh, thành phố theo Điều 17 và Điều 19 của Luật này.

Cần lưu ý rằng văn phòng thi hành án dân sự không có thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo đảm hoặc biện pháp cưỡng chế thi hành án. Trường hợp cần áp dụng các biện pháp này, việc thi hành án phải được thực hiện tại cơ quan thi hành án dân sự có thẩm quyền.

Thủ tục và thời hiệu yêu cầu thi hành án dân sự

Khoản 1 Điều 34 Luật Thi hành án dân sự 2025 quy định đương sự có thể thực hiện yêu cầu thi hành án bằng một trong các hình thức:

  • Thực hiện yêu cầu trên môi trường số.
  • Nộp đơn yêu cầu trực tiếp.
  • Trình bày yêu cầu bằng lời nói.
  • Gửi đơn yêu cầu qua đường bưu điện.

Thời hiệu yêu cầu thi hành án dân sự là 05 năm kể từ ngày bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật. Trường hợp bản án, quyết định ấn định thời hạn thực hiện nghĩa vụ thì thời hiệu được tính từ ngày nghĩa vụ đến hạn.

Thời gian có tình trạng khẩn cấp, trở ngại khách quan hoặc sự kiện bất khả kháng không tính vào thời hiệu yêu cầu thi hành án nếu đáp ứng các điều kiện luật định.

Các mốc thời hạn thi hành án dân sự

  • Thời hạn ra quyết định thi hành án: 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận được yêu cầu thi hành án và bản án, quyết định đối với trường hợp đủ điều kiện theo khoản 3 Điều 34.
  • Thời hạn tự nguyện thi hành án: 10 ngày kể từ ngày người phải thi hành án được thông báo hợp lệ quyết định thi hành án, trừ trường hợp thi hành quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo khoản 1 Điều 36.
  • Cưỡng chế thi hành án: Người phải thi hành án có điều kiện thi hành mà không tự nguyện thực hiện nghĩa vụ thì bị cưỡng chế theo khoản 2 Điều 4 và các quy định có liên quan.

Đối với bản án, quyết định đã có hiệu lực trước ngày 01/7/2026, việc áp dụng pháp luật cần được xem xét theo quy định chuyển tiếp của Luật Thi hành án dân sự 2025 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Những lưu ý quan trọng khi giải quyết tranh chấp dân sự

Xác định đúng loại tranh chấp và Tòa án có thẩm quyền

Việc xác định chính xác quan hệ pháp luật tranh chấp là cơ sở để lựa chọn phương thức giải quyết, xác định thời hiệu và Tòa án có thẩm quyền. Nếu nộp đơn không đúng Tòa án, hồ sơ có thể phải chuyển đến Tòa án khác theo Điều 41 BLTTDS, làm kéo dài quá trình giải quyết.

Đặc biệt, kể từ ngày 01/7/2025, người khởi kiện cần xác định thẩm quyền theo mô hình Tòa án nhân dân khu vực thay vì sử dụng thông tin về Tòa án nhân dân cấp huyện trước đây.

Chủ động thu thập và giao nộp chứng cứ

Theo khoản 1 Điều 91 BLTTDS, đương sự yêu cầu Tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình có nghĩa vụ thu thập, cung cấp, giao nộp tài liệu, chứng cứ để chứng minh yêu cầu đó có căn cứ và hợp pháp, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.

Tài liệu, chứng cứ điện tử có thể được sử dụng trong quá trình tố tụng nếu được Tòa án kiểm tra và chấp nhận theo Nghị quyết số 01/2026/NQ-HĐTP. Tuy nhiên, Tòa án có thể yêu cầu cung cấp bản gốc, bản chính khi tài liệu có dấu hiệu bị chỉnh sửa, không bảo đảm tính toàn vẹn hoặc không đáp ứng các yêu cầu về nội dung, hình thức.

Meta Law khuyến nghị khách hàng lưu giữ đầy đủ hợp đồng, chứng từ thanh toán, thư điện tử, tin nhắn, văn bản xác nhận nghĩa vụ và những tài liệu liên quan ngay từ khi phát sinh tranh chấp.

Lưu ý điều kiện hòa giải đối với tranh chấp đất đai

Điều 235 và Điều 236 Luật Đất đai 2024 quy định về hòa giải và thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai. Đối với tranh chấp xác định ai là người có quyền sử dụng đất, các bên phải thực hiện hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã nơi có đất tranh chấp trước khi yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết, trừ trường hợp pháp luật quy định ngoại lệ.

Đối với các tranh chấp liên quan đến quyền sử dụng đất như tranh chấp hợp đồng chuyển nhượng, thừa kế quyền sử dụng đất, thủ tục hòa giải tại Ủy ban nhân dân cấp xã không phải là điều kiện khởi kiện theo hướng dẫn tại khoản 2 Điều 3 Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP.

Vì vậy, trước khi chuẩn bị đơn khởi kiện tranh chấp đất đai, cần xác định chính xác bản chất tranh chấp để thực hiện đầy đủ các điều kiện khởi kiện.

Lưu ý về lãi suất trong tranh chấp hợp đồng vay tài sản

Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015 quy định lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác.

Trường hợp các bên thỏa thuận mức lãi suất vượt quá giới hạn pháp luật cho phép thì phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực.

Khi giải quyết tranh chấp vay tài sản, cần xác định rõ số tiền gốc, khoản lãi trong hạn, lãi quá hạn, thời hạn thanh toán và các khoản tiền mà bên vay đã thực hiện để bảo đảm yêu cầu khởi kiện có căn cứ pháp lý.

Theo dõi thời hiệu khởi kiện và thời hiệu yêu cầu thi hành án

Đương sự cần xác định thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, thời điểm phát sinh nghĩa vụ và những sự kiện có thể làm bắt đầu lại thời hiệu khởi kiện.

Đồng thời, sau khi bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật, người được thi hành án cần chủ động thực hiện quyền yêu cầu thi hành án trong thời hiệu luật định, tránh ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ quyền lợi và thu hồi tài sản.

Dịch vụ tư vấn, giải quyết tranh chấp dân sự tại Meta Law

Công ty Luật TNHH Meta Law là đơn vị cung cấp dịch vụ tư vấn pháp luật và hỗ trợ giải quyết tranh chấp tại Hà Nội. Với đội ngũ luật sư có kinh nghiệm trong lĩnh vực dân sự, kinh doanh thương mại, đất đai và thừa kế, Meta Law hỗ trợ khách hàng xây dựng phương án giải quyết phù hợp với từng vụ việc.

Trong quá trình tư vấn, Meta Law nhận thấy nhiều khách hàng gặp khó khăn khi xác định quan hệ tranh chấp, Tòa án có thẩm quyền theo mô hình tổ chức mới, thời hiệu khởi kiện và cách chuẩn bị chứng cứ. Đây là những vấn đề cần được đánh giá kỹ lưỡng trước khi tiến hành các thủ tục pháp lý.

Phạm vi dịch vụ luật sư giải quyết tranh chấp dân sự

Thông qua dịch vụ pháp lý lĩnh vực dân sự, Meta Law hỗ trợ khách hàng trong các công việc sau:

  • Tư vấn, đánh giá hồ sơ vụ việc: Xác định quan hệ tranh chấp, căn cứ pháp lý, thời hiệu khởi kiện, Tòa án có thẩm quyền và phương án giải quyết phù hợp.
  • Soạn thảo đơn khởi kiện, chuẩn bị chứng cứ: Rà soát, hệ thống hóa hồ sơ, xây dựng yêu cầu khởi kiện và hỗ trợ thực hiện thủ tục nộp đơn.
  • Đại diện thương lượng, hòa giải: Tham gia trao đổi, đàm phán với các bên liên quan nhằm tìm kiếm phương án giải quyết phù hợp, hạn chế chi phí và thời gian tố tụng.
  • Tham gia tố tụng tại Tòa án: Đại diện theo ủy quyền hoặc tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng tại Tòa án.
  • Hỗ trợ thi hành án dân sự: Tư vấn thủ tục, soạn thảo đơn yêu cầu thi hành án và hỗ trợ theo dõi quá trình thi hành bản án, quyết định theo quy định pháp luật.

Với phương châm “Tận tâm – Chuyên nghiệp – Tiết kiệm – Thành công”, Meta Law chú trọng đánh giá tính khả thi của từng phương án, giúp khách hàng nhận diện rủi ro pháp lý và chủ động bảo vệ quyền lợi trong suốt quá trình giải quyết tranh chấp.

Kết luận

Giải quyết tranh chấp dân sự đòi hỏi xác định đúng quan hệ pháp luật, thẩm quyền của Tòa án, thời hiệu khởi kiện và chứng cứ chứng minh yêu cầu. Những thay đổi về tổ chức Tòa án, tố tụng điện tử và thi hành án dân sự năm 2026 cần được đặc biệt lưu ý. Meta Law khuyến nghị khách hàng chủ động rà soát hồ sơ và lựa chọn phương án phù hợp để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Nội dung bài viết mang tính chất tham khảo chung, không thay thế ý kiến tư vấn pháp lý cụ thể đối với từng vụ việc. Quý khách hàng có nhu cầu tư vấn, vui lòng liên hệ:

CÔNG TY LUẬT TNHH META LAW

Xem thêm:

Công ty Luật TNHH META LAW

META LAW SẴN SÀNG TƯ VẤN

Nếu bạn đang cần tư vấn pháp lý, hãy đặt câu hỏi. META LAW luôn sẵn sàng tư vấn và sẽ gọi lại cho bạn sau ít phút...

    Yêu cầu tư vấn





    Chia sẻ bài viết:  
    Đánh giá bài viết