Người làm chứng trong tố tụng dân sự​ là ai? Quyền và Nghĩa vụ

Trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự, việc thu thập và xác minh chứng cứ đóng vai trò quyết định đến kết quả phân xử của Tòa án. Một trong những nguồn chứng cứ quan trọng, trực tiếp giúp làm sáng tỏ các tình tiết khách quan của vụ án chính là lời khai từ người làm chứng trong tố tụng dân sự. Tuy nhiên, không phải ai biết sự việc cũng đương nhiên trở thành người làm chứng hợp pháp, và không phải lời khai nào cũng được xem là chứng cứ có giá trị chứng minh trước cơ quan tài phán. Hiểu rõ các quy định pháp lý về điều kiện, quyền lợi, nghĩa vụ cũng như giá trị thực tế của lời khai là yếu tố then chốt giúp các đương sự bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình. Bài viết dưới đây từ Meta Law sẽ phân tích sâu sắc toàn bộ khía cạnh pháp lý xoay quanh chủ thể đặc biệt này.

Người làm chứng trong tố tụng dân sự là gì?

Để xác định tư cách tham gia tố tụng của một cá nhân, pháp luật dân sự hiện hành đã đưa ra những tiêu chí định danh rất cụ thể. Việc nắm rõ định nghĩa này giúp các bên đương sự chủ động trong việc đề xuất người làm chứng phù hợp với quy định của pháp luật.

Khái niệm người làm chứng theo quy định của Bộ luật Tố tụng dân sự

Theo quy định tại Điều 77 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, người làm chứng trong tố tụng dân sự được hiểu là người biết các tình tiết có liên quan đến nội dung vụ việc được đương sự đề nghị và được Tòa án triệu tập tham gia tố tụng với tư cách là người làm chứng. Như vậy, một cá nhân chỉ chính thức trở thành người làm chứng khi có sự kết hợp của hai yếu tố: sự đề nghị từ phía đương sự (hoặc Tòa án tự mình xác định khi cần thiết) và quyết định triệu tập chính thức bằng văn bản của Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

Vai trò của người làm chứng là cung cấp các thông tin khách quan mà họ trực tiếp chứng kiến, nghe thấy hoặc biết được thông qua các nguồn thông tin chính thống liên quan đến tranh chấp. Những thông tin này giúp Hội đồng xét xử có cái nhìn toàn diện, đa chiều và chính xác hơn về bản chất của vụ việc đang được giải quyết.

Điều kiện để một cá nhân trở thành người làm chứng hợp pháp

Mặc dù bất kỳ ai biết tình tiết vụ án đều có thể được đề nghị, nhưng pháp luật cũng đưa ra giới hạn nghiêm ngặt về năng lực hành vi để đảm bảo tính trung thực và độ tin cậy của lời khai. Cụ thể, người mất năng lực hành vi dân sự không thể là người làm chứng trong tố tụng dân sự. Người mất năng lực hành vi dân sự là người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình và đã có quyết định tuyên bố của Tòa án.

Đối với các đối tượng đặc thù khác, pháp luật quy định linh hoạt như sau:

• Người chưa thành niên: Người dưới 18 tuổi vẫn có thể trở thành người làm chứng nếu họ có khả năng nhận thức đúng đắn về sự việc và có thể trình bày lại một cách khách quan. Tuy nhiên, khi lấy lời khai của người chưa thành niên, phải có sự tham gia của người đại diện theo pháp luật hoặc người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ.
• Người có nhược điểm về thể chất hoặc tâm thần: Nếu họ không bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự nhưng có hạn chế về khả năng nghe, nói, nhìn, Tòa án sẽ xem xét từng trường hợp cụ thể để quyết định việc triệu tập và sử dụng các biện pháp hỗ trợ phù hợp (như người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu).

Quyền và nghĩa vụ của người làm chứng trong tố tụng dân sự

Tham gia tố tụng với tư cách người làm chứng không chỉ là việc hỗ trợ cơ quan tư pháp làm sáng tỏ sự thật mà còn gắn liền với hệ thống các quyền lợi được bảo vệ và nghĩa vụ pháp lý bắt buộc. Điều 78 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã quy định rất rõ ràng về vấn đề này.

Các nghĩa vụ bắt buộc của người làm chứng trước pháp luật

Nghĩa vụ của người làm chứng được thiết lập nhằm bảo đảm tính tối thượng của pháp luật và tính chính xác của tiến trình tố tụng. Người làm chứng có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ sau:

• Cung cấp thông tin và tài liệu: Phải cung cấp toàn bộ thông tin, tài liệu, đồ vật mà mình có được có liên quan đến việc giải quyết vụ việc cho Tòa án.
• Khai báo trung thực: Khai báo trung thực, đầy đủ những tình tiết mà mình biết được. Mọi hành vi cố tình che giấu, xuyên tạc hoặc khai báo sai sự thật đều bị nghiêm cấm.
• Có mặt theo giấy triệu tập: Phải có mặt tại Tòa án, phiên tòa, phiên họp theo giấy triệu tập. Trường hợp vắng mặt không có lý do chính đáng và cản trở việc xét xử, Thẩm phán hoặc Hội đồng xét xử có thể ra quyết định dẫn giải đến phiên tòa, trừ trường hợp người làm chứng là người chưa thành niên.
• Chịu trách nhiệm pháp lý: Bồi thường thiệt hại và chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu cố ý khai báo sai sự thật gây thiệt hại cho đương sự hoặc cho người khác. Hành vi này thậm chí có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội khai báo gian dối.

Các quyền lợi hợp pháp bảo vệ người làm chứng

Bên cạnh các nghĩa vụ nghiêm ngặt, pháp luật cũng trao cho người làm chứng trong tố tụng dân sự những quyền lợi thỏa đáng để họ yên tâm phối hợp với cơ quan tiến hành tố tụng:

• Quyền từ chối khai báo: Được từ chối khai báo nếu lời khai liên quan đến bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, bí mật gia đình hoặc việc khai báo đó có ảnh hưởng xấu, bất lợi cho đương sự là người có quan hệ thân thích với mình.
• Quyền được bảo vệ: Yêu cầu Tòa án đã triệu tập, cơ quan nhà nước có thẩm quyền bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi tham gia tố tụng.
• Quyền lợi về công việc và chi phí: Được nghỉ việc trong thời gian Tòa án triệu tập hoặc lấy lời khai nếu làm việc trong cơ quan, tổ chức. Đồng thời, được thanh toán các khoản chi phí đi lại, lưu trú có liên quan theo quy định của pháp luật.
• Quyền khiếu nại: Được quyền khiếu nại hành vi tố tụng của người tiến hành tố tụng nếu phát hiện có sự vi phạm, ép cung hoặc sai phạm trong quá trình lấy lời khai.

Giá trị pháp lý của lời khai từ người làm chứng trong tố tụng dân sự

Một câu hỏi được rất nhiều đương sự quan tâm là lời khai của người làm chứng có sức nặng như thế nào khi Tòa án xem xét, đánh giá để ra phán quyết. Trên thực tế, lời khai không tự động trở thành chứng cứ tuyệt đối nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về mặt hình thức và bản chất.

Điều kiện để lời khai của người làm chứng được coi là chứng cứ

Theo quy định tại Khoản 4 Điều 94 và Khoản 5 Điều 95 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, lời khai của người làm chứng được coi là một nguồn của chứng cứ. Tuy nhiên, để chuyển hóa từ “nguồn chứng cứ” thành “chứng cứ” có giá trị chứng minh, lời khai đó phải thỏa mãn các hình thức biểu hiện sau:

• Được ghi nhận lại bằng văn bản có chữ ký hoặc dấu điểm chỉ của người làm chứng.
• Được ghi lại bằng băng ghi âm, đĩa ghi âm, băng ghi hình, đĩa ghi hình hoặc các thiết bị khác chứa âm thanh, hình ảnh theo đúng trình tự, thủ tục thu thập do pháp luật quy định.
• Được khai bằng lời trực tiếp tại phiên tòa, phiên họp công khai và được ghi vào biên bản phiên tòa.

Đặc biệt, pháp luật quy định những tình tiết do người làm chứng thuật lại không được coi là chứng cứ nếu họ không thể nói rõ vì sao biết được tình tiết đó. Điều này nhằm loại bỏ các thông tin mang tính chất đồn thổi, suy đoán vô căn cứ hoặc nghe lại từ những nguồn không rõ ràng.

Cách thức Tòa án xác định và đánh giá chứng cứ

Khi xem xét các chứng cứ trong vụ án dân sự, Hội đồng xét xử sẽ tiến hành đánh giá toàn diện, khách quan và liên kết lời khai của người làm chứng trong tố tụng dân sự với các nguồn chứng cứ khác. Cụ thể, việc xác định chứng cứ được thực hiện dựa trên các nguyên tắc:

• Tài liệu nghe được, nhìn được: Được coi là chứng cứ nếu được xuất trình kèm theo văn bản trình bày của người có tài liệu đó về xuất xứ của tài liệu (tự thu âm, thu hình) hoặc văn bản có xác nhận của người đã cung cấp xuất xứ tài liệu.
• Thông điệp dữ liệu điện tử: Thể hiện dưới hình thức trao đổi dữ liệu điện tử, chứng từ điện tử, thư điện tử, điện tín, điện báo, fax và các hình thức tương tự khác theo quy định về giao dịch điện tử.
• Vật chứng: Phải là hiện vật gốc liên quan trực tiếp và có tính tác động đến các tình tiết của vụ việc tranh chấp.

Tòa án sẽ đối chiếu lời khai của người làm chứng với lời khai của các đương sự, vật chứng, kết luận giám định và các tài liệu liên quan khác. Nếu có sự mâu thuẫn, Tòa án sẽ tổ chức đối chất để làm rõ tính xác thực trước khi đưa vào bản án.

Dịch vụ tư vấn pháp lý và hỗ trợ tố tụng tại Meta Law

Quá trình tham gia tố tụng và làm việc với người làm chứng đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về quy trình thủ tục cũng như kỹ năng nghiệp vụ pháp lý cao. Nhằm giúp khách hàng tối ưu hóa các chứng cứ và bảo vệ tối đa lợi ích hợp pháp tại Tòa án, Meta Law mang đến giải pháp tư vấn chuyên nghiệp, toàn diện.

Đội ngũ chuyên gia và tôn chỉ hoạt động của Meta Law

Meta Law là công ty luật uy tín tại Hà Nội hoạt động chặt chẽ dựa trên phương châm cốt lõi “Tâm – Trí – Tín” cùng cam kết mạnh mẽ “Sự hài lòng của khách hàng là thước đo giá trị”. Chúng tôi sở hữu đội ngũ nhân sự chất lượng cao, có trình độ chuyên môn vững vàng, am hiểu sâu sắc pháp luật và các quy trình thủ tục pháp lý tại Việt Nam. Không dừng lại ở đó, Meta Law còn thiết lập mạng lưới hợp tác sâu rộng với các chuyên gia, luật sư hàng đầu trong và ngoài nước, hỗ trợ hiệu quả các dòng vốn đầu tư nước ngoài vào Việt Nam và ngược lại.

Người đứng đầu và điều hành trực tiếp mọi hoạt động của công ty là Luật sư Mai Văn Xuân – Giám đốc điều hành Công ty Luật TNHH Meta Law. Ông đã có hơn 10 năm kinh nghiệm hành nghề Luật thực chiến tại Hà Nội. Với nền tảng học vấn vững chắc, tốt nghiệp cử nhân Luật học tại Đại học Quốc gia Hà Nội, hoàn thành chương trình đào tạo nghề luật tại Học viện Tư pháp và sở hữu bằng quản lý công tại Học viện Hành chính Quốc gia, Luật sư Mai Văn Xuân đã trực tiếp bảo vệ thành công quyền lợi cho hàng ngàn khách hàng trong các vụ án phức tạp.

Các dịch vụ pháp lý trọng tâm mà chúng tôi cung cấp

Meta Law tự hào là điểm tựa pháp lý vững chắc, đồng hành cùng khách hàng cá nhân và tổ chức trong nhiều lĩnh vực đa dạng:

• Tham gia tố tụng: Đại diện ủy quyền và bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp trong các vụ án hình sự, tranh chấp dân sự, đất đai, hôn nhân gia đình, hợp đồng và kinh doanh thương mại.
• Tư vấn doanh nghiệp: Hỗ trợ toàn diện các thủ tục pháp lý, cơ cấu nội bộ, sở hữu trí tuệ, quản trị rủi ro hợp đồng cho doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI).
• Dịch vụ bổ trợ: Tư vấn chuyên sâu về thuế, kế toán, báo cáo tài chính, giúp doanh nghiệp vận hành ổn định và đúng pháp luật.

Kết luận

Người làm chứng trong tố tụng dân sự là một mắt xích đặc biệt quan trọng, góp phần quyết định vào việc tìm ra sự thật khách quan của các vụ án tranh chấp. Việc hiểu rõ quyền, nghĩa vụ và các điều kiện pháp lý liên quan đến người làm chứng giúp các đương sự chuẩn bị chứng cứ một cách khoa học, hợp pháp và hiệu quả nhất. Nếu quý khách hàng đang gặp khó khăn trong việc thu thập chứng cứ, triệu tập người làm chứng hoặc cần một giải pháp pháp lý toàn diện cho vụ kiện của mình, hãy liên hệ ngay với Meta Law để nhận được sự tư vấn, hỗ trợ tận tâm và chuyên nghiệp nhất từ đội ngũ luật sư giàu kinh nghiệm của chúng tôi.

Bạn đọc tham khảo thêm

• Điều 192 bộ luật tố tụng dân sự​
• Quy định và thời hạn kháng cáo quá hạn trong tố tụng dân sự 2015
• Điều 187 bộ luật tố tụng dân sự 2015
• Trình tự, thủ tục tiến hành hòa giải trong tố tụng dân sự
• Quy định về giải quyết khiếu nại trong tố tụng dân sự
• Chứng cứ trong tố tụng dân sự
• Phản tố trong tố tụng dân sự và yêu cầu phản tố theo Bộ luật hình sự
• Thủ tục rút gọn trong tố tụng dân sự​: Quy định và Điều kiện áp dung

Thông tin liên hệ Công ty Luật TNHH Meta Law:

• Địa chỉ: Tầng 5, 137 Hoàng Quốc Việt, Phường Nghĩa Đô, Quận Cầu Giấy, Hà Nội.
• Hotline: 0869.898.809
• Website: https://metaasia.vn
• Email: tuvanmeta@gmail.com