So sánh Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 và 2015

Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2015 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung quan trọng so với BLTTDS năm 2004 (đã được sửa đổi, bổ sung năm 2011), nhằm cụ thể hóa các quy định của Hiến pháp 2013, đánh dấu bước chuyển mình mạnh mẽ trong cải cách tư pháp tại Việt Nam. Vậy giữa hai bộ luật này có gì khác biệt? Trong bài viết này, Luật sư Mai Văn Xuân sẽ giúp bạn so sánh bộ luật tố tụng dân sự 2004 và 2015. Làm rõ những điểm mới nổi bật, đồng thời cung cấp góc nhìn thực tiễn để bạn hiểu đúng và áp dụng Bộ luật Tố tụng dân sự một cách hiệu quả nhất.

1. So sánh Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 và 2015 qua phạm vi điều chỉnh

Bộ luật Tố tụng Dân sự (BLTTDS) năm 2004 tại Điều 1 quy định phạm vi điều chỉnh chủ yếu là các hoạt động tố tụng nhằm giải quyết tranh chấp dân sự, hôn nhân và gia đình, kinh doanh, thương mại, lao động. Tuy nhiên, đến BLTTDS 2015, Điều 1 vẫn giữ nguyên những nội dung này nhưng được bổ sung thêm một điểm nổi bật: xác định rõ vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa và lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Sự bổ sung này cho thấy bước tiến lớn trong việc cụ thể hóa tinh thần của Hiến pháp 2013 và tư duy cải cách tư pháp, hướng đến một nền tư pháp vì con người.

2. Nguyên tắc tố tụng

So sánh Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 và 2015 bạn sẽ nhận thấy BLTTDS 2015 đã bổ sung và làm rõ nhiều nguyên tắc quan trọng:

• Tòa án không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng: Đây là một điểm mới nổi bật, thể hiện trách nhiệm của Tòa án trong việc giải quyết mọi tranh chấp, yêu cầu của cá nhân, tổ chức để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
• Nguyên tắc xét xử kịp thời và công bằng: Điều 15 BLTTDS 2015 nhấn mạnh Tòa án phải xét xử kịp thời trong thời hạn luật định và bảo đảm công bằng.
• Nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật: Điều 12 BLTTDS 2015 quy định cụ thể hơn về việc nghiêm cấm cơ quan, tổ chức, cá nhân can thiệp vào việc xét xử của Thẩm phán, Hội thẩm nhân dân.
• Tòa án xét xử tập thể: Điều 14 BLTTDS 2015 bổ sung trường hợp Tòa án không tuân thủ nguyên tắc xét xử tập thể là trường hợp xét xử theo thủ tục rút gọn.
• Trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng: Điều 13 BLTTDS 2015 quy định rõ hơn về nhiệm vụ và trách nhiệm của Tòa án và Viện kiểm sát, đồng thời bổ sung nội dung bảo vệ người chưa thành niên, giữ bí mật gia đình vào trách nhiệm bảo vệ.

3. Thẩm quyền của Tòa án

BLTTDS 2004 phân định thẩm quyền giữa các cấp tòa án nhưng còn chưa cụ thể và chưa cập nhật theo mô hình tổ chức mới. BLTTDS 2015 đã có sự cập nhật quan trọng theo Luật tổ chức TAND năm 2014, bổ sung Tòa án nhân dân cấp cao, đồng thời làm rõ hơn thẩm quyền xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm và tái thẩm. Những bổ sung này không chỉ hoàn thiện hệ thống tòa án theo hướng tinh gọn, chuyên nghiệp mà còn đảm bảo tính minh bạch, rõ ràng trong phân định thẩm quyền giải quyết các loại vụ việc dân sự.

4. Hòa giải và đối thoại

Quy định về hòa giải trong BLTTDS 2004 (Điều 183–185) còn mang tính hình thức, chưa rõ trình tự, thời hạn, biên bản hòa giải, hay quyền từ chối hòa giải. Điều này khiến hoạt động hòa giải tại Tòa án kém hiệu quả, thiếu cơ sở thực thi. BLTTDS 2015, từ Điều 205 đến 211, đã quy định chi tiết và toàn diện hơn về thủ tục hòa giải, bao gồm các bước tiến hành, thời hạn giải quyết, hình thức lập biên bản hòa giải. Những quy định này góp phần nâng cao hiệu quả hòa giải tại Tòa án, đồng thời là nền tảng pháp lý để xây dựng và ban hành Luật Hòa giải, đối thoại tại Tòa án năm 2020.

5. Thủ tục rút gọn

BLTTDS 2004 chưa có chương riêng về thủ tục rút gọn, các quy định liên quan rải rác trong các phần khác và chỉ áp dụng chung chung cho một số vụ án đơn giản. Điều này khiến việc áp dụng thiếu thống nhất và hiệu quả thấp. BLTTDS 2015 đã dành riêng từ Điều 316 đến 324) để quy định về thủ tục rút gọn, trong đó đưa ra tiêu chí rõ ràng để áp dụng như vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng, không có tranh chấp phức tạp. Thủ tục này giúp tiết kiệm thời gian, chi phí và tạo điều kiện cho người dân tiếp cận công lý nhanh chóng hơn.

6. Áp dụng công nghệ

Một điểm mới quan trọng trong BLTTDS 2015 là việc lần đầu tiên đưa công nghệ thông tin vào tố tụng dân sự. Điều 189 và 190 cho phép người dân gửi đơn khởi kiện, tài liệu chứng cứ qua phương tiện điện tử. BLTTDS 2004 hoàn toàn không có quy định nào liên quan đến những nội dung này. Đây là sự đổi mới căn bản, thể hiện bước chuyển mình mạnh mẽ của tư pháp Việt Nam theo hướng hiện đại hóa và tiệm cận với các mô hình tố tụng tiến bộ trên thế giới.

7. Công khai bản án

Trong BLTTDS 2004, Điều 241 không đề cập đến việc công khai bản án, dẫn đến việc thiếu minh bạch và khó khăn trong việc giám sát hoạt động xét xử. BLTTDS 2015 khắc phục điểm yếu này tạ Khoản 4i Điều 269 khi quy định Tòa án có trách nhiệm công khai các bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật trên Cổng thông tin điện tử, trừ những trường hợp nội dung tài liệu, chứng cứ có liên quan đến bí mật nhà nước, thuần phong mỹ tục của dân tộc, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, bí mật gia đình theo yêu cầu chính đáng của đương sự nhưng phải thông báo cho đương sự biết những tài liệu, chứng cứ không được công khai.

8. Bổ sung thêm các biện pháp khẩn cấp tạm thời

Ngoài những biện pháp khẩn cấp tạm thời quy định trong BLTTDS 2004, tại Điều 114 BLTTDS 2015 đã bổ sung quy định biện pháp khẩn cấp tạm thời mới như:

13. “Cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình.
14. Cấm tiếp xúc với nạn nhân bạo lực gia đình.
15. Tạm dừng việc đóng thầu và các hoạt động có liên quan đến việc đấu thầu.
16. Bắt giữ tàu bay, tàu biển để bảo đảm giải quyết vụ án.”

Đồng thời, bổ sung thêm quy định về sau khi đã có quyết định áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời mà tòa án quyết định trả lại đơn khởi kiện hoặc đình chỉ giải quyết vụ án thì phải đồng thời quyết định hủy bỏ việc áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

Bạn đọc cùng quan tâm:

• Quy trình và mức chi phí giám định trong tố tụng dân sự
• Tranh chấp hợp đồng dân sự: Những vấn đề pháp lý cốt lõi
• Xác định tư cách tham gia tố tụng dân sự của các chủ thể

Từ những phân tích So sánh Bộ luật Tố tụng dân sự 2004 và 2015, có thể thấy Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 đã kế thừa, sửa đổi và hoàn thiện nhiều quy định so với phiên bản 2004, nhằm phù hợp hơn với yêu cầu cải cách tư pháp, đảm bảo quyền lợi của các bên trong tố tụng và nâng cao tính công khai, minh bạch trong hoạt động xét xử đồng thời đáp ứng yêu cầu của công cuộc cải cách tư pháp và hội nhập quốc tế. Nếu bạn đang cần một người bạn đồng hành đáng tin cậy trên hành trình tìm hiểu và áp dụng pháp luật, hãy để META LAW hỗ trợ. Chúng tôi cam kết mang đến giải pháp pháp lý hiệu quả, nhanh chóng và chính xác, đồng hành cùng bạn trong mọi vấn đề pháp lý dân sự và tố tụng.

Tài liệu tham khảo:

• Bộ luật tố tụng dân sự 2004: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thu-tuc-To-tung/Bo-luat-To-tung-dan-su-2004-24-2004-QH11-52189.aspx
• Bộ luật tố tụng dân sự 2015: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Thu-tuc-To-tung/Bo-luat-to-tung-dan-su-2015-296861.aspx